Tết Đoan Ngọ là lễ tiết diễn ra vào ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch, còn gọi là Tết Đoan Dương hay Tết Trùng Ngũ. Trong văn hóa Đông Á, đây là thời điểm dương khí đạt đỉnh giữa năm, gắn với các nghi lễ trừ tà, bảo vệ sức khỏe và cầu mong bình an khi bước vào giai đoạn giao mùa.
Tại Việt Nam, Tết Đoan Ngọ còn được gọi dân gian là “Tết diệt sâu bọ”. Người dân thường cúng gia tiên và ăn các món truyền thống như Cơm rượu nếp, Bánh tro cùng trái cây mùa hè vào sáng sớm. Dù không rộn ràng như Tết Nguyên Đán, ngày lễ này vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa và ẩm thực truyền thống Việt.
Theo truyền thuyết dân gian, sau một vụ mùa bội thu, sâu bọ bất ngờ sinh sôi và phá hoại ruộng vườn. Người dân lo lắng vì công sức cả năm có nguy cơ mất trắng. Đúng lúc ấy, một ông lão tên Đôi Truân xuất hiện, bày cho cách lập mâm lễ đơn sơ và ăn cơm rượu nếp cùng trái cây vào sáng sớm ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch.
Kỳ lạ thay, sau khi làm theo lời ông, sâu bọ dần biến mất. Trước khi rời đi, ông dặn rằng hằng năm cứ đến ngày này phải thực hiện nghi thức ấy để bảo vệ mùa màng và sức khỏe. Từ đó, ngày mùng 5 tháng 5 trở thành “Tết diệt sâu bọ”, sau này được gọi là Tết Đoan Ngọ.
Người xưa tin rằng không chỉ sâu hại ngoài đồng mà cả “sâu bọ” trong cơ thể cũng cần được thanh lọc vào thời điểm giao mùa. Vì vậy, việc ăn cơm rượu, trái cây chua hay bánh tro vào sáng sớm đã trở thành phong tục quen thuộc, lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Mâm cỗ ngày Tết Đoan Ngọ tuy giản dị nhưng đậm hương vị mùa hè và ý nghĩa thanh lọc cơ thể trong thời điểm giao mùa. Trung tâm của mâm cúng là Cơm rượu nếp – hạt nếp mềm, vị ngọt cay nhẹ, được ăn vào sáng sớm với quan niệm “diệt sâu bọ”, bên cạnh đó là bánh tro trong veo, thanh mát, thường chấm mật mía. Ngoài ra còn có các loại trái cây mùa hè như mận, vải, xoài,... để dâng cúng tổ tiên và tượng trưng cho sự đủ đầy, sinh sôi; ở một số vùng có thể thêm chè trôi nước hoặc thịt vịt. Dù không cầu kỳ, mâm cỗ Đoan Ngọ vẫn thể hiện rõ nét sự gắn bó giữa ẩm thực, sức khỏe và đời sống nông nghiệp truyền thống của người Việt.
Ăn đồ “diệt sâu bọ” vào buổi sáng: Sáng sớm ngày mùng 5 tháng 5, nhiều gia đình ăn Cơm rượu nếp, Bánh tro hoặc trái cây mùa hè với quan niệm giúp loại bỏ “sâu bọ” trong cơ thể.
Cúng tổ tiên: Các gia đình chuẩn bị mâm lễ gồm trái cây, bánh trái và những món ăn truyền thống để dâng lên bàn thờ tổ tiên, bày tỏ lòng thành kính và cầu mong sức khỏe, bình an.
Hái lá thuốc: Theo quan niệm dân gian, vào thời điểm này cây cỏ có dược tính mạnh nhất nên nhiều người ra vườn hoặc lên đồi hái lá thuốc để dùng làm thuốc hoặc nấu nước uống.
Tắm nước lá thơm: Một số nơi còn có tục đun nước từ các loại lá như sả, mùi, kinh giới… để tắm, với mong muốn thanh lọc cơ thể và phòng bệnh trong mùa hè.